Oprechtheid en nauwgezetheid: Baggini over de waarheid

‘Mensen worden nog net zo woedend over leugens als altijd, wat nergens op zou slaan als ze niet in het belang van de waarheid zouden geloven.’

In onze huidige post-truth cultuur lijkt waarheid van secundair belang, maar volgens de Engelse filosoof Julian Baggini is niets minder waar. Hoewel de waarheid ingewikkelder is geworden, zijn er geen tekenen die erop wijzen dat veel mensen hun vertrouwen erin hebben verloren. De waarheid doet er nog altijd toe.

In Een kleine geschiedenis van de waarheid (2018) onderscheidt Baggini tien invalshoeken vanwaaruit mensen aanspraak op waarheden maken. Aan het eind concludeert hij dat de houding die men aanneemt bij het bepalen van de waarheid van grotere betekenis is dan een onderzoeksmethode of een set regels om feiten aan te wijzen. De waarheid vaststellen vereist deugden als oprechtheid en nauwgezetheid.

Interessant vind ik Baggini’s opvatting van de waarheid als een organisch, holistisch systeem waarin alles in verband tot elkaar staat. Sommige zaken zijn bestemd om te blijven, andere krijgen gestalte, wijzigen zich of verdwijnen. Ook dient het systeem te worden onderhouden anders gaat het haperen.

Uit zijn analyse van de tien invalshoeken leidt Baggini een attitude af die behulpzaam kan zijn bij het beantwoorden van waarheidsvragen:

  • ‘Spirituele “waarheden” behoren tot een andere soort waarheid dan seculiere waarheden; ze moeten daarom niet met elkaar wedijveren.
  • ‘We moeten zelf nadenken, maar niet in ons eentje.
  • ’We moeten sceptisch zijn, niet cynisch.
  • ‘De rede vereist bescheidenheid, geen zekerheid.
  • ‘Om slimmer te worden, moeten we begrijpen op welke manieren we dom zijn.
  • ‘Waarheden moeten zowel gecreëerd als gevonden worden.
  • ‘Alternatieve perspectieven moeten niet gezocht worden als alternatieve waarheden, maar als middelen ter verrijking van de waarheid.
  • ‘De macht spreekt niet de waarheid; de waarheid moet de macht aanspreken.
  • ‘Voor een betere moraal hebben we betere kennis nodig.
  • ‘De waarheid moet holistisch begrepen worden.’

Omdat de waarheid zo essentieel is voor ons begrip van de wereld roept Baggini op om de waarde te omarmen die de meesten hechten aan de waarheid, evenals de deugden en de principes die ons helpen haar te achterhalen.

Een kleine geschiedenis van de waarheid, Julian Baggini (Klement, 2018, ISBN 978-90-8687-174-2)