Een gebaar van radicale reductie

Jacques Cégeste is een personage in Jean Cocteau’s film Orphée uit 1950. In de openingsscène wordt hij als volgt geïntroduceerd:

‘Wie is die onvriendelijke jonge dronkenlap die niet vies van luxe lijkt te zijn?’

‘Dat is Jacques Cégeste. Een dichter. Achttien pas en iedereen is dol op ‘m.’

Even later wordt het periodiek getoond waarin Cégeste’s eerste gedichten zijn verschenen.

‘Maar elke pagina is leeg!’

‘Het heet Nudisme.’

‘Absurd.’

‘Minder absurd dan wanneer het vol absurdistische schrijfsels had gestaan. Geen enkel exces is absurd.’

Een leeg periodiek dat Nudisme heet. Een conceptueel geschrift, dus. En dat al in 1950. Cocteau was zijn tijd vooruit. In zijn boek No Medium noemt Craig Dworkin de verwerping van het periodiek een ‘typische reactie’ van een establishment dat ‘niet genegen is om een gebaar van radicale reductie in zich op te nemen.’ Je kunt het subiet afdoen als een grap, zegt Dworkin, of er wat langer bij stilstaan.

De titel stuurt hier de interpretatie: ‘Nudisme’ suggereert eerder een onthulling dan een ontkenning, waardoor de lege pagina’s iets aan het licht zouden moeten brengen en geen product van een verloochening zijn. Ontdaan van alle zichtbare, gedrukte taal wordt de gesteldheid van de pagina zelf blootgelegd: ‘als een object; het drukvlak; de karakteristieke technologische ondersteuning van poëzie halverwege de vorige eeuw. […] De lezer van Nudisme heeft vrij uitzicht op de onverschillige ruimte, die gereed is om de afdruk van elke tekst te doorstaan, met welk onderwerp of politiek idee dan ook, in een willekeurige poëtische vorm of stijl, van de meest excessieve avant-gardistische mystificatie tot de meest oubollige alexandrijnen.’

Zonder tekst wordt het periodiek een object op zichzelf, betoogt Dworkin, met zijn eigen materiële eigenschappen, geschiedenis en betekenispotentieel. Weglatingen kunnen onthullend zijn, ervoor zorgdragen dat andere elementen opduiken, die eerder niet of nauwelijks zichtbaar waren.

Nudisme was niet meer dan een attribuut in Cocteau’s drama, maar de Amerikaanse ontwerpers Jason Fulford en Tamara Shopsin hebben het later gereproduceerd en als een notitieboekje op de markt gebracht, dat nog altijd te koop is.

No Medium, Craig Dworkin, The MIT Press, 2015