Geen gelukkig gesternte: Nogmaals Hessel Fokkema

Een Friese familiegeschiedenis (4)

Je kunt wel blijven zoeken, en steeds verder afdrijven van je oerstamboom: daarom dient het genealogisch onderzoeksveld voortdurend te worden afgebakend. De afgelopen weken heb ik me beziggehouden met Hessel Fokkema, de eerste man van Hennie’s moeder. Beschreef ik eerder zijn huwelijkse periode, in dit bericht zoom ik in op Hessels jeugd, waarmee de behandeling van deze zijtak wordt afgesloten.

Hessel werd op 18 oktober 1915 te Weidum uit Taeke Fokkema en Tietje Hofstra geboren. Anderhalf jaar eerder waren Taeke en Tietje getrouwd. Taeke, een echte Fries, kwam in 1890 te Blessum ter wereld. Zijn vader Hessel, naar wie Taeke zijn eerstgeborene noemde, was veehouder. Hoewel haar beide ouders ook uit Friesland afkomstig waren, zag Tietje Hofstra in 1894 in het Brabantse Beers het levenslicht. In haar jeugd vertrok het gezin Hofstra weer naar het noorden, waar haar vader Romke melktapper te Franeker werd. Maar Tietje kon haar geboorteplaats niet vergeten en keerde na de Tweede Wereldoorlog met Taeke terug naar Beers, waar ze beiden zijn overleden en begraven.

img_0966
Een melktapper verkocht melk langs de deur, waarbij melkbussen op een kar of slee werden vervoerd.

Onlangs zijn Hennie en ik naar Weidum gereden, waar Hessel Fokkema dus ter wereld werd gebracht, tien kilometer ten zuidwesten van Leeuwarden. Naast de kerk ligt sinds jaar en dag een kaatsveld, waarop ’s zomers nog altijd gekaatst wordt.

img_0962
Het centrum van Weidum rond 1930, met links op de voorgrond het kaatsveld.
img_3533
De Johanneskerk te Weidum, 2016, © Ton van ’t Hof

Hessel heeft na zijn geboorte slechts anderhalf jaar in Weidum gewoond. In het voorjaar van 1917 verhuisden de Fokkema’s naar Jellum, even verderop, waar Hessel zijn jeugd doorbracht. Hij kreeg er twee broers en twee zussen bij. Ik vermoed dat thuis armoe troef was. Als voerman zal vader Taeke geen wereldsalaris hebben gehad. In Jellum betrok het gezin in vijftien jaar tijd minsten drie verschillende woningen.

In deze periode werd Taeke tweemaal wegens mishandeling veroordeeld: de eerste maal tot 3 gulden boete of 3 dagen gevangenisstraf, de tweede maal tot 15 gulden boete of 15 dagen gevangenisstraf. Het is niet duidelijk wie hij toetakelde. Laten we hopen dat het om vechtpartijen in de kroeg ging en niet om afrossingen thuis.

img_0900
Het rolboek van de gemeente Leeuwarden waarin Taeke Fokkema’s tweede veroordeling (nummer 858) is vastgelegd.

Op 14-jarige leeftijd verliet Hessel, hij zal dan niet veel meer dan de lagere school hebben doorlopen, het ouderlijk huis om als boerenknecht aan de slag te gaan bij ene Anne de Boer in Jellum. In de jaren daarna vond Hessel als seizoenarbeider bij verschillende boeren onderdak. ’s Winters woonde hij dan vaak weer bij zijn ouders in, die intussen naar Leeuwarden waren vertrokken.

img_0959
Boerenarbeid, begin 20e eeuw.

Vlak voor de oorlog leerde Hessel Hennie’s moeder, Tietje Zijlstra, kennen. Toen hij in 1940 met Tietje trouwde, was hij volgens de huwelijksakte inmiddels tot voerman omgeschoold. In deze periode begon ook zijn ziekte MS zich te openbaren. Volgens de overlevering zouden de eerste verschijnselen zich nog voor het huwelijk hebben voorgedaan. Maar Hessel zei niets tegen Tietje, omdat hij bang was dat ze dan niet met hem zou willen trouwen. Helaas zou de ziekte zich progressief ontwikkelen. Nog voor het einde van de oorlog belandde Hessel in een rolstoel om uiteindelijk in 1949 te overlijden. Hij was niet bestemd voor veel geluk.

Over zijn huwelijkse periode kunt u in dit bericht meer lezen.

Alle berichten over Hessel Fokkema vindt u hier.

De Harlingertrekweg toen en nu

Een Friese familiegeschiedenis (3)

Genealogie bedrijven is ook mijmeren over vroeger. Wegdromen soms. Ik realiseer me daarbij: we stellen ons het verleden vaak mooier voor dan hij daadwerkelijk was. Beelden over ongereptheid die me voor de geest komen, koester ik, armoe en industrialisatie daarentegen moffel ik het liefst weg. Maar bij gedegen genealogisch onderzoek kan dat laatste natuurlijk niet.

Hessel Fokkema, de eerste man van Hennie’s moeder, trouwde in 1940 vanuit zijn ouderlijk huis, dat aan de Harlingertrekweg 33 in Leeuwarden lag. De Harlingertrekweg loopt langs de Harlingertrekvaart, een kronkelende waterweg die bij Harlingen in zee uitmondt. Ooit trokken paarden hier onder het getjilp van weidevogels logge trekschuiten voort.

Aan de Harlingertrekweg stonden eertijds molens en, later, zware industrie, waaronder een machinefabriek, meelfabriek, papierfabriek en vuurwerkfabriek. In de tweede helft van de vorige eeuw, toen Leeuwarden moest uitbreiden, verdween de vervuilende industrie uit deze buurt.

Afgelopen zondag zijn Hennie en ik naar de Harlingertrekweg gefietst. In het water liggen nog wat oude schepen, die vandaag de dag vooral als woonschip dienst doen. De Harlingertrekweg zelf is ondertussen van een rode asfaltlaag voorzien. Aan de weg grenst voornamelijk braakliggende grond, maar staat ook wat nieuwbouw en één oud huis. Dat huis is blauw geschilderd. Het rood en blauw boden zondag met het geelgroen van de bomen een feestelijke aanblik:

img_0881
De Harlingertrekweg, 2016 © Ton van ’t Hof

Het blauwe huis zal gauw tachtig of negentig jaar oud zijn en draagt nu nummer 34. Toen Hessel Fokkema in 1940 op nummer 33 woonde, bestond het naar alle waarschijnlijkheid al. Op een kaart van Leeuwarden uit de jaren dertig van de vorige eeuw denk ik het blauwe huis te kunnen lokaliseren. Toen stond het ook al eenzaam aan de vaart. De stadsbebouwing lijkt op de kaart te eindigen met een rijtje huizen op de plek waarop ik bovenstaande foto nam. Op de beeldbank van het Historisch Centrum Leeuwarden vind ik een zwart-witfoto van dat rijtje, genomen vanaf de Snekertrekweg aan de overkant. In de verte zien we ook het blauwe huis liggen dat toen, naar ik aanneem, nog niet blauw was:

img_0886
Zicht op de Harlingertrekvaart vanaf de Snekertrekweg, circa 1935

Als het blauwe huis altijd al nummer 34 heeft gehad, dan zou de laatste woning van het rijtje weleens nummer 33 kunnen zijn, het huis van waaruit Hessel Fokkema in 1940 Tietje Zijlstra trouwde. Maar het blijft vooralsnog gissen.

Op de beeldbank kom ik ook een foto van de Harlingertrekvaart tegen waarop de industrie te zien is, die in de jaren dertig tussen het rijtje huizen en de binnenstad lag. Wat een smerige troep eigenlijk. Op de voorgrond zien we tussen de vrachtwagens een paard met wagen staan. Zowel Hessel als zijn vader waren voerman van beroep. Deze troep had ook een voorzijde: hier was werk te doen.

img_0885
Zicht op de Harlingertrekvaart vanaf de Schapenmarkt, circa 1935

Alle zeilen bijgezet: Over Hessel Fokkema

Een Friese familiegeschiedenis (2)

‘Je leeft maar twee keer’ is de titel van een James Bond film, maar zou ook als motto boven onze familiewebsite kunnen staan. Door naar ze op zoek te gaan, over ze te schrijven, geef ik onze voorvaders en -moeders opnieuw een stem, een tweede leven.

In die paar dagen dat ik dit nu doe, ben ik overvoerd met informatie, zowel door de programma’s waarop ik ben geabonneerd als door mensen die het eerste bericht over deze familiegeschiedenis lazen. Goede tips, waardevolle informatie. Voorlopig heb ik meer dan genoeg data om te verwerken.

En wat ik ook heb gemerkt: genealogisch onderzoek is verslavend. Ik kan er ’s avonds maar moeilijk mee stoppen. En nachtwerk is op mijn leeftijd niet gezond meer. Ik moet er dus mee leren omgaan.

Over Hessel Fokkema, de eerste man van Hennie’s moeder, doen er in mijn schoonfamilie nog enkele verhalen de ronde. Ook heb ik dankzij een tip een paar oude krantenberichten kunnen achterhalen, waarin hij wordt genoemd. En in een fotoalbum heb ik een afbeelding van hem gevonden:

img_0862
Hessel Fokkema, circa 1940

Hessel wordt in 1915 in Weidum geboren, een dorp ten zuiden van Leeuwarden. Zijn vader, Taeke, is in die dagen voerman. Een beroep dat je kunt vergelijken met wat een vrachtwagenchauffeur in deze tijd doet: paardenkrachten mennen. Ook Hessel zou zich later laten registreren als voerman, maar heeft dat vak maar kort kunnen uitoefenen. Hij wordt al gauw ernstig ziek.

Op Delpher, een website waarop je kunt snuffelen in miljoenen pagina’s uit Nederlandse kranten, boeken en tijdschriften, vind ik een berichtje waarin staat dat Hessel op tienjarige leeftijd in de categorie ‘jongens’ tweede werd bij een ‘hardrijderrij’ op de schaatsbaan van Jellum en Beers, twee gehuchtjes vlakbij Weidum. Hij is vast een sportieve knul geweest.

img_0853
Leeuwarder Courant d.d. 23 januari 1926

Over Hessels tienerjaren weet ik niet veel. Mogelijk heeft zijn vader hem na school het vak van voerman bijgebracht. Wel is zeker dat het gezin Fokkema in die tijd in Leeuwarden is beland. Eind jaren dertig ontmoet Hessel, dan 23 of 24 jaar oud, Tietje Zijlstra in een dansgelegenheid in Deinum, een dorp ten westen van Leeuwarden en woonplaats van Tietje. Ze worden verliefd. Zij vijf jaar jonger dan hij. Het moet, ook met het oog op de naderende oorlog met Duitsland, een spannende tijd zijn geweest.

In de Leeuwarder Courant van 3 mei 1940 lees ik dat Hessel en Tietje twee dagen eerder in ondertrouw zijn gegaan en dat ze het voornemen hebben om op 16 mei daadwerkelijk in het huwelijksbootje te stappen. Of dat ook op de 16e is gebeurd – in tussentijd breekt de oorlog uit – weet ik niet. Daar zal de huwelijksakte, die ik nog niet heb kunnen opduikelen, uitsluitsel over moeten geven.

img_0850
Leeuwarder Courant d.d. 3 mei 1940

Op 10 mei vallen de Duitsers Nederland binnen. Op 15 mei capituleren we. De overlevering wil dat Hessel als dienstplichtige is gemobiliseerd en na de gevechtshandelingen getraumatiseerd thuiskomt. Hij zou nog lang last van nachtmerries houden. Zijn oorlogszakboekje maakt ons niks wijzer. Het 9e Regiment Infanterie, waartoe Hessel behoorde, is in de meidagen ingekwartierd in Haarlem en Heemstede.

img_0872
Oorlogszakboekje van Hessel Fokkema

Hoe het ook zij, op 7 juli 1941 wordt hun dochter Sjoukje geboren. Ze wonen dan in Huizum, toen nog een vlek in de weilanden tegen Leeuwarden aan, nu een stadswijkje dat net buiten het centrum ligt. Het wordt in die dagen duidelijk dat Hessel aan een agressieve vorm van MS lijdt. Hij kan nauwelijks werken en het gezinnetje heeft het moeilijk. Alle zeilen worden bijgezet om rond te komen, zoals ook uit onderstaande advertentie blijkt:

img_0851
Leeuwarder Courant d.d. 17 maart 1943

In de zomer van 1943 worden Hessel en Tietje opnieuw door het noodlot getroffen. Hun kleine meid valt in een moment van onoplettendheid in een wasketel vol kokendheet water en overlijdt enkele dagen later. Je wordt er naar van:

img_0873
Sjoukje Fokkema, 7 juli 1941 – 15 augustus 1943

Daarna volgen gebeurtenissen elkaar snel op. Hessel komt in een rolstoel terecht, wordt humeurig maar raakt niet op alle vlakken inactief: in 1945 wordt Taeke geboren en in 1947 Dirk. In 1949 sterft Hessel, bijna 34 jaar oud, aan de gevolgen van MS. Tietje blijft met twee jongens berooid achter.

Ik ben gisteren nog even naar het huis gefietst waar Hessel en Tietje in 1940 kwamen wonen: Huizum Dorp 1. Het staat er nog. Pas in de jaren zestig zou ze er uit weg gaan. In dat huis kreeg ze met haar tweede man nog vijf kinderen. Het was klein, maar de meeste kinderen hebben er ook goede herinneringen aan. Het huis vormt tegenwoordig samen met de oude nummers 2 en 3 één woning. Om bij nummer 1 te komen moet je achterom en je langs een schuur wringen. Toen en nu (op de zwart-witfoto is het vierkante huis in het midden nummer 1):

Hessel, Sjoukje en Taeke liggen samen in één graf op de Huizumer Begraafplaats:

img_0861
Huizumer Begraafplaats, 4 november 2016

Toeval

Een Friese familiegeschiedenis (1)

Een jaar of tien geleden heb ik me kort verdiept in onze familiegeschiedenissen, die van Hennie en die van mij. Een nieuwe job, die me volledig in beslag nam, maakte toen een einde aan de genealogische studie. Wel nam ik me voor om die te zijner tijd weer op te pakken.

Eergisteren brak plotseling de genealogische koorts uit. Niets gevoeld, niets aan zien komen. Maar voordat ik het wist zat ik met mijn neus in allerlei archivalische websites en maakte een MyHeritage account aan. Wat overigens niet zonder financiële gevolgen bleef: € 40 uitgegeven aan een jaarabonnement op CBG Verzamelingen en € 142,25 aan een jaarabonnement (‘u heeft nu volledige toegang tot alle functies’) op MyHeritage. Geen goedkope opwelling. Maar dan heb je ook wat.

Op dit blog zal ik verslag van mijn zoektocht doen. Onder twee noemers: (1) Een Friese familiegeschiedenis, waarin ik de voorouders van Hennie belicht, en (2) Een Brabantse familiegeschiedenis, waarin die van mij aan bod komen.

Geld uitgeven gaat me goed af, maar van genealogisch onderzoek heb ik geen kaas gegeten. Ik begin dus gewoon maar.

Hennie’s moeder, Tietje, geboren Zijlstra, is tweemaal getrouwd geweest. Haar eerste man, Hessel Fokkema, overleed op 33-jarige leeftijd aan MS. Met Hessel kreeg Tietje drie kinderen: Sjoukje, Taeke en Dirk. Haar tweede huwelijk, met Jelle Johannes Brandsma, bracht vijf kinderen voort: Pieter, Sjoukje, Roelof Jan, Hinke Trijntje (Hennie) en Marcel Adriaan.

Alle kinderen uit Tietjes eerste huwelijk zijn overleden. Sjoukje viel op tweejarige leeftijd in een wasketel vol water dat net van de kook af was en verscheidde kort daarna. Taeke verdronk zichzelf op 36-jarige leeftijd. En Dirk stierf in 2009, 62 jaar oud, aan de gevolgen van prostaatkanker. Het kan verkeren. Geen gelukkig gezin.

img_0835
Links Hennie van ’t Hof-Brandsma, rechts Dirk Fokkema, 2008

Van deze drie kinderen heb ik alleen Dirk gekend, een joviale langeafstandsloper waar je een goed glas mee kon drinken. Hij was getrouwd met Gerrie, die ons in 2010 ontviel. Ze hadden geen kinderen.

Op al deze mensen kom ik nog terug. Maar wat me direct opviel waren de sterfdatum van Hessel en de geboorte- en sterfdatum van zijn zoon Dirk: driemaal 14 oktober. Toeval? Of wilde Hessel nog per se de verjaardag van zijn zoontje meemaken? En wist hij de dood wellicht tot op die dag, waarop Dirk twee werd, uit te stellen? Je hoort dat soort verhalen wel vaker. En wie weet wat voor wilskracht Dirk wel niet had. Ik kan me zo voorstellen dat 14 oktober toch een soort van baken voor hem was, waar hij op afkoerste.

Aan de andere kant: er doet een familieverhaal de ronde waarin niet Hessel, maar een andere man Dirks vader is. Een verhaal dat ik voor later bewaar.