Over ‘Maar de kunst van de erotiek’

Ik viel als een blok voor Koenraad Goudeseunes gedicht ‘Maar de kunst van de erotiek’, dat ik op Facebook las, waarna ik direct zijn nieuwe bundel Het probleem met mensen die naar zee gaan (Leesmagazijn, 2014) via bol.com aanschafte.

MAAR DE KUNST VAN DE EROTIEK

Maar de kunst van de erotiek
is geen kunst.
Of niet volledig kunst, niet alleen
maar kunst. Het is ook politiek.

De politiek van het vel van een
mooi lichaam is geen mooie politiek.

Rozen hadden verdwenen moeten zijn
aan het eind van de negentiende eeuw.

Op de velden alleen nog tarwe,
en aardappelen.

Maria Callas had het met tulpen moeten stellen,
boterbloemen.

Eenvoud.

Rozen hadden verdwenen moeten zijn aan het einde
van de negentiende eeuw.

Uitgestorven.

In 1969, Maria Callas is dan 46 jaar oud, en een beroemde operazangeres, wordt een grote, sterk geurende, donkerroze roos naar haar vernoemd. Callas is een verbastering van Kalos, haar achternaam, wat in het Grieks mooi of schoon betekent. Ze had een controversiële stem, even geliefd als verguisd, een complex geluid, waar veel over gezegd en geschreven is. Ik behoor tot haar bewonderaars, Goudeseune verkiest de eenvoud.

En mooi was ze, Callas, een klassieke schoonheid, erotisch, zinnenprikkelend. Maar niet zonder schandalen. Een temperamentvolle prima donna, die de bijnaam ‘tijgerin’ werd gegeven. Ze verkeerde bijna tien jaar met Aristotle Onassis, voordat hij haar verliet voor Jacqueline Kennedy. Goudeseune oppert dat Callas ook geslepen was, politiek handelde. Ik durf dat niet te onderschrijven, maar wil geloven dat ze een ingewikkelde persoonlijkheid had. Op 53-jarige leeftijd overleed ze aan een hartaanval, mogelijk veroorzaakt door een overdosis slaapmiddelen.

Het gedicht is in enkele grove streken neergezet. Elke zin kort en duidelijk. Vol geuren en kleuren ook: rozen, tarwe- en aardappelvelden, tulpen, boterbloemen; een aantrekkelijk geheel. Maar niet een-twee-drie volledig te begrijpen. Want waarom hadden rozen nu verdwenen moeten zijn, uitgestorven, aan het eind van de negentiende eeuw?

Sinds het begin van de twintigste eeuw klinkt in elke roos die in een vers opdraaft Gertrude Steins ‘een roos is een roos is een roos’ mee. Zo ook hier. Steins uitlating wordt vaak geïnterpreteerd als ‘de dingen zijn zoals ze zijn’. Zijzelf zei ooit dat ze er de ommezwaai mee op het oog had, die zich in de moderne tijd voltrok en taal definitief scheidde van ‘de zelfstandigheid buiten de taal waarnaar taalkundige elementen’ nog slechts kunnen verwijzen. Zo bezien drukt ‘een roos is een roos is een roos’ ook een romantisch verlangen uit naar de tijd waarin er nog sprake was van een vaste, innige relatie tussen woord en werkelijkheid, naar toen kennis en ervaring nog tegen elkaar aanschurkten.

Naar die eenvoud zou Goudeseune willen terugkeren. Daarom had de roos als zondebok verdwenen moeten zijn, uitgestorven, aan het eind van de negentiende eeuw. In het gebruik van het bittere woord ‘uitgestorven’ maakt zich ook een besef waarneembaar dat een terugkeer zonder meer niet tot de mogelijkheden behoort. In ‘Maar de kunst van de erotiek’ voert Goudeseunes voorliefde voor ongekunsteldheid op ingenieuze wijze de boventoon.

(Dit bericht verscheen eerder, op 15-03-2014, op 1hundred1.tumblr.com.)

Het gedicht als revolutionaire gebeurtenis (18)

Maar hoe dan wel? Gertrude Stein: ‘Het is altijd traditie geweest dat je de dingen die gebeuren min of meer mocht beschrijven maar tegenwoordig weet iedereen de hele dag wat er gebeurt en dus is wat er gebeurt niet echt interessant meer, men weet het via de radio’s, bioscopen kranten biografieën autobiografieën totdat wat er gebeurt niemand meer echt opwindt … De schilder kan niet langer zeggen dat wat hij doet is zoals de wereld hem toeschijnt omdat hij niet meer naar de wereld kan kijken, zij is te vaak gefotografeerd en hij moet zeggen dat hij wat anders doet.’ Ik stel voor:

Breken met ‘wat er is’ ≠ afbreken ‘wat er is’ ≠ deconstructie

Breken met ‘wat er is’ = construeren ‘wat er niet is’

In 21st-Century Modernism betoogt Marjorie Perloff dat de vroege modernisten constructieve kunstvormen introduceerden, waarin constructie in plaats van mimesis de boventoon voerde en waarbij in het geval van poëzie taal ‘charged with meaning’ – geladen met betekenis – een belangrijke rol speelde: ready-mades, woordsculpturen, zaum, syntactische permutatie etc. Het zijn deze van oorsprong modernistische vormen die ik, later, aan een nader onderzoek zal onderwerpen om te bezien of ze bruikbaar zijn, met inachtneming van postmoderne inzichten en informatietechnologische ontwikkelingen, voor verdere uitbouw. (De reeks ‘Het gedicht als een revolutionaire gebeurtenis’ wordt hiermee afgesloten.)

(Dit bericht verscheen eerder, op 06-05-2011, op 1hundred1.blogspot.nl.)

Het gedicht als revolutionaire gebeurtenis (14)

Gertrude Stein (Tender Buttons, 1914):

EEN DOOS.

Uit vriendelijkheid komt roodheid en uit lompheid komt al gauw dezelfde vraag, uit een oog komt onderzoek, uit selectie komt pijnlijk vee. Dan is de orde dus dat een witte wijze van rond zijn iets is wat een pin suggereert en het is teleurstellend, is het niet, het is zo rudimentair om te worden geanalyseerd en om een fijne stof afwijkend te bekijken, bedenkelijk is het bezit van een groene stip niet naar rood maar om opnieuw aan te stippen.

Gertrude Stein
Vertaling Ton van ’t Hof

Er komt van alles uit Steins doos, maar van de doos zelf kan geen beeld worden gevormd. Marjorie Perloff spreekt over dit gedicht als een deconstructie van boxness, ‘doosheid’. Hier staat geen vertoon maar een functie centraal.

Joseph Kosuth: ‘De gebeurtenis die deed beseffen dat het mogelijk was om “een andere taal te spreken” in de kunst die ook nog ergens op sloeg, was Marcel Duchamps eerste pure readymade. Met die readymade veranderde de focus van de vorm van taal naar wat er werd gezegd. Wat betekent dat het de aard van de kunst veranderde van een kwestie van morfologie naar een kwestie van functie. Deze verandering – van “verschijning” naar “conceptie” – vormde het begin van de “moderne” kunst en die van de “conceptuele” kunst.’

(Dit bericht verscheen eerder, op 01-05-2011, op 1hundred1.blogspot.nl.)