In de Friesche Naamlijst van Johan Winkler (1898) lees ik dat de uitgang sma betekent: ‘zoon, afstammeling of horige’ van. De strekking van Brandsma zou dan zijn: Brands zoon, de zoon van de man die Brand (of Brant) heette. Brand zou dan weer een verbastering van het aloude Brandrik kunnen zijn.
     Al langere tijd vraag ik me af waarom Jelle Broers en zijn zoon Johannes Jelles in 1811 de naam Brandsma aannamen. Bovenstaande zou een aanknopingspunt kunnen zijn: wie weet heette de grootvader van Jelle Broers, die ik op dit moment nog niet ken, wel Jelle Brands. Of zijn overgrootvader Brand Jelles. Op Alle Friezen vind ik één hit voor ene Brant Jelles: in het Ondertrouwregister van het Gerecht te Dokkum valt te lezen dat Brant Jelles, wonende te Kollum, en Anne Romkes, wonende te Dokkum, op 5 februari 1663 in ondertrouw zijn gegaan. Ook Broer Brands levert een treffer op, maar dan met betrekking tot een document van latere datum, uit 1848, waarin de naam Broer Brands Haagsma voorkomt. De les die ik uit dit alles trek is dat Brandsma heel goed zou kunnen verwijzen naar een vroege voorvader die Brand, Brant of Brandrik heette.
     Wat ik ook overwogen heb, maar nu wat minder aannemelijk vind, is de mogelijkheid dat Brandsma een geografische oorsprong heeft. In de Friesche Naamlijst zijn ook plaatsnamen opgenomen waarin brand of brant voorkomt, bijvoorbeeld: Brantgum, een dorp in West-Dongeradeel, Brandemeer, een meer in Lemsterland, Branda, een voormalige state onder Nes in Dongeradeel, Brandtjewijk, veenvaart onder Surhuisterveen, en Brandtjeklooster, een buurt in Leeuwarden. Uitsluiten kan ik een geografische herkomst niet, maar vanwege de uitgang sma gok ik vooralsnog op de man die Brand heette.

Weliswaar grijze, maar heerlijk koude dag; de winter is in aantocht. Straks Wim en Annemiek op bezoek. Veul boodschappen gedaan en veul eten voorbereid. Daarna de haard aangestoken.

42C762A0-F886-4A78-BE6C-0EAD7F70FD73
Emmakade, Leeuwarden, 2017 © Ton van ‘t Hof

Ooit is Leeuwarden ‘een eenvoudige boerennederzetting’ geweest, lees ik in Leeuwarden 750-2000: Hoofdstad van Friesland, nog voor de Karolingische tijd gesticht aan een zeearm van de Noordzee, de Middelzee geheten. Ik stel me een terp voor met wat plaggenhutten. Wat ik niet wist: het woord warden in Leeuwarden verwijst naar terp of vliedheuvel; de stadsnaam heeft dus niets met leeuwen van doen. Het boek vertelt overigens niet waar leeu dan aan refereert of zou kunnen refereren. Wikipedia weet mij te vertellen dat de naam Leeuwarden voor het eerst voorkomt in een ‘schenkingsakte’ uit de 8e eeuw, waarin men spreekt van villa Lintarwde; het woord ‘villa’ klinkt Romeins.

In afwachting van de vrachtwagen nog een stadswandeling gemaakt; ijs op sloten, volop zon. ‘s Middags IKEA meubels in elkaar gezet en ermee geschoven. En geschoven.

Jansoniusstraat, Leeuwarden, 2017 © Ton van ‘t Hof

Ik droom wat af de laatste tijd. Wat een goed teken schijnt te zijn: als je een droom kunt onthouden kom je uit de o zo noodzakelijke remslaap. Vannacht twee: over een huisspin en een seksfeestje dat tot onze opluchting niet doorging.

Hennie’s oudvader, Johannes Jelles Brandsma, trouwde tweemaal, eerst met Trijntje Keimpes de Vries in 1801 en daarna met Marijke Ietses Tamminga in 1816. Omdat ik uit andermans stamboom 1840 als Trijntjes sterfjaar had overgenomen, heb ik lange tijd gedacht dat Johannes na twaalf of dertien jaar huwelijk van haar gescheiden was. Vanochtend ontdekte ik echter dat Trijntje ten tijde van het huwelijk van haar dochter Jeltje in 1827 al niet meer leefde. Johannes en Trijntje kregen samen minstens vier kinderen, van wie de laatste in 1808. Trijntje moet dus tussen 1808 en 1827 gestorven zijn. Omdat scheiden in die tijd uiterst lastig was, lijkt een vroegtijdig einde aan hun huwelijk door een onverwachte dood van Trijntje me nu aannemelijker.
     Opnieuw is me duidelijk geworden dat er bij het samenstellen van stambomen fouten worden gemaakt. Alles wat je overneemt van anderen moet je toetsen, elk feit dat je presenteert dient met bewijzen, liefst officiële documenten, gestaafd te zijn.
      Johannes kwam in 1781 als zoon van Jelle Broers en Hiltje Johannes te Stiens ter wereld en stierf in 1838, bijna zevenenvijftig jaar oud, in Ljouwert. Met zijn tweede vrouw, Marijke, kreeg potente Johannes nog vijf kinderen. Als werkman, arbeider en winkelier heeft hij blijkbaar het kostje voor het grote gezin steeds bijeen weten te scharrelen. Het zal niet altijd eenvoudig zijn geweest.
      Hieronder een foto van het document uit 1811 waarin Johannes de naam Brandsma (geschreven Brantsma) aanneemt.

868DEAC8-054B-4E1F-9720-97166E6107DE

Ontwaakt uit een droom, waarin ik in een voortrazende trein wanhopig op zoek was naar een deel van mijn bagage, en besloten om tien jaar bloggen met een bundeling te bekronen: Logboek 2008-2017: Een keuze uit de blogberichten o.i.d.

Wandelschoenen aangetrokken en naar Zandbulten gereden, een plukje huizen tussen Leeuwarden en Groningen in. Als ik tegen half tien aankom schijnt de zon en is het bijna windstil, recht boven me cirkelt een buizerd. Ik bevind me in een coulisselandschap, kuier langs weilanden en houtwallen; geen mens te zien. Wel veel gekwetter van veel vogels. Het is hier zoveel beter toeven dan in een grote stad! Na een klein uur verdwijnt plotsklaps de zon, daalt de temperatuur en komt er mist opzetten; het lijkt wel alsof ik naar de vroege ochtend teruggeworpen word. Om warm te blijven verhoog ik mijn tempo. Als ik het charmante streekdorp Veenklooster nader begint het zelfs lichtjes te regenen.

Na een kop erwtensoep en een warm bad poëziepassages herlezen uit Hugo Brems’ Altijd weer vogels die nesten beginnen; W. en ik zijn op zoek naar wortels van een onvervalste vorm van lyriek die wij op dit ogenblik menen te zien opbloeien.
     Redactie tijdschrift De Tijdstroom in 1930: ‘Wij aanvaarden dat kunst de kristallisering van het leven van de kunstenaar is, en dat haar graad van schoonheid wordt bepaald door de hevigheid van het beleven en de mogelijkheid deze bewogenheid te verstoffelijken in de enige passende vorm.’

3C13115B-D2F5-4DF3-87A5-84436D43D377
Veenklooster, 2017 © Ton van ‘t Hof