Op de achterflap van Charlotte Van den Broecks Nachtroer (Arbeiderspers, 2017) worden de gedichten in deze bundel door de uitgever ‘behuizingen’ genoemd. Omdat niet wordt uitgelegd voor wat of wie deze behuizingen als verblijf dienen, en ook niet of er wellicht iets of iemand van de omliggende wereld moet worden afgeschermd, blijft de benoeming zich, voor wie alleen kennis van de achterflaptekst neemt, gedeeltelijk ophouden in het verborgene.

Als je het wit rondom het zwart deel laat uitmaken van het gedicht, dan zou je de woorden tot bewoners kunnen bestempelen. Als je vindt dat de behuizing uit het zwart – de woorden – is opgetrokken, dan lijkt het gedicht door ritmes, klanken en betekenissen te worden bevolkt. Wie Nachtroer echter leest komt op uiteenlopende plekken terecht, die soms wel, soms niet als behuizingen kunnen worden aangemerkt: een bed, woonkamer, hotel, stad, veld, berg, ijskap etc. De slimme uitgever kon met het woord ‘behuizing’ gewoonweg – voor ieder wat wils – alle kanten op.

Toch is er mogelijk nog iets anders aan de hand. Van den Broeck schrijft onmiskenbaar lyrische poëzie, gedichten waarin het draait om het werkelijke leven, passies, het doen en laten van echte mensen. Maar ik loop in Nachtroer voortdurend tegen subtiele abstraheringen aan die de werkelijkheid minder herkenbaar maken, in meer of mindere mate van haar echtheid ontdoen. Ze laten je in verwaring achter. Een voorbeeld uit het gedicht ‘Blauw’:

[…] ook vandaag te lang
aan cirkels gedacht, wantrouwen gehad

voor wat zich in die makke vorm beweegt
zoals roofvogels en tornado’s en klokken en nageslacht

bijna alsof
het jaar dat zo lang over het om zijn deed niet eens verstreek
moet dan toch stilstand met moeizaamheid hebben verward

In cirkels denken alla, maar te lang áán cirkels denken en alles wantrouwen wat zich in die makke vorm beweegt, klinkt niet erg aannemelijk, en de raadselachtige vergelijking zet de werkelijkheid zelfs nog wat verder weg. Deze passage volgt direct op een beschrijving van een ongeval op de E17 en door de geraffineerde verschuiving in abstractie duurt het even voor je doorhebt dat Van den Broeck hier een gevoelstoestand beschrijft.

‘Lyriek in de dichtkunst is,’ volgens Herbert Read in Kunst zien en begrijpen (Prisma, 1961), ‘een bepaalde rechtstreekse manier om uitdrukking te geven aan een gevoelstoestand: dat wil zeggen dat we niet trachten deze gevoelstoestand te beredeneren en tot uitdrukking te brengen. We hebben alleen maar oog voor het gevoelsequivalent van de woorden, hun letterlijke betekenis mag zelfs absurd zijn.’

Waar Read nog een onvervalst expressionisme in gedachten moet hebben gehad, gaat Van den Broeck toch bewuster aan de slag. Wat ze hoort, ziet of voelt geeft ze dikwijls op enige afstand vorm, waardoor passages een half-abstracte indruk kunnen maken en van lezers vragen hun verbeelding te benutten. In dat geval is er geen sprake van rechtstreekse maar van onrechtstreekse of indirecte uitdrukking van het werkelijke leven. Waardoor niet alleen de ik-figuur maar ook de lezer in zekere zin door het gedicht wordt ingesloten; je gaat je als vanzelf nadrukkelijker met vorm en structuur bezighouden, met de taal zelf. En daar is het Van den Broeck ongetwijfeld óok om te doen. De postmoderne erfenis van een nieuwe generatie.

Het was deze insluiting die me weer aan de ‘behuizing’ op de achterflap deed denken: het half-abstracte lyrische gedicht dat zowel ik-figuur als lezer in zekere mate afschermt van de omliggende wereld.

Aquarium

Kijk
in het raam van de hotelkamer waarachter de stad hijgt, trilt ons gezicht
het is lillend blauw en bedrukt met vorige monden

niet ver genoeg gereisd
om wat voorbij is te redeneren tot een verschijnsel
het ligt tussen ons in, schreit om vorm en adem

en ik mag niet slapen
ik moet je bevrijden, nacht aan nacht
zwem ik dezelfde punten aan elkaar
niet eens tot sterrenbeeld

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s