Ontsnappen aan de massa

Zin is de ervaring dat we ertoe doen.


Wat maakt het leven de moeite waard? is een vraag van alle tijden. Filosoof Jan-Hendrik Bakker gaat in zijn boek In stilte: Een filosofie van de afzondering voor een eigentijds antwoord te rade bij kluizenaars die hun verhalen in egodocumenten hebben geboekstaafd, onder wie Kierkegaard, Nietzsche, Baudelaire, Merton en Thoreau. Omdat kluizenaars zelden zelfmoord plegen was bij hem de vraag gerezen of het zou kunnen ‘dat in de extreme omstandigheden van de eenzaamheid de fundamentele waarden van het bestaan weer gaan spreken?’ Met het hedendaags individualisme heeft Bakker niet veel op:

De neoliberale opvatting van wat het betekent mens te zijn is tegenwoordig dominant geworden. De versmalling van het individuele bestaan tot een egoïstisch streven naar steeds meer consumptie doet het menselijke bestaan geweld aan. Het gebod om van het leven te genieten, om vooral het (eigen) geluk na te jagen, heeft alles wat met existentieel ongemak te maken heeft verbannen naar een plaats achter de coulissen van de welvaart.

Kluizenaars zijn er sinds mensenheugenis geweest. Vaak gaat de afzondering gepaard met een strenge en vrome leefwijze, de ascese:

De ascese heeft twee kanten. Ze laat zien aan anderen hoe overbodig overdaad is, er zit dus een demonstratief element in, zoals bij Diogenes. Maar ze is ook bedoeld om de persoon die de ascese op zich neemt tot de essentie van zijn eigen bestaan te brengen. Dat is de existentiële kant van de ascese. Uiteraard kunnen beide goed samengaan.

Bakker is vooral geïnteresserd in de zogenaamde ‘wereldse ascese’, die wil ontsnappen aan de massaliteit om daar een politiek getinte onthouding van aardse genoegens tegenover te stellen.

Veel kluizenaars trekken zich terug in de natuur. Daar blijken door de eeuwen heen verschillende motieven voor te zijn geweest. Waar de één verlangt naar stilte en harmonie, wil de ander een confrontatie met zichzelf aan of de wereld laten zien dat er maar weinig nodig is om een zinvol bestaan te leiden. Wel wordt je zelf in afzondering je belangrijkste gesprekspartner:

Nu maakt het een groot verschil waar dat innerlijk gesprek plaatsvindt. De eenzaamheid in de natuur is iets anders dan in een culturele omgeving. […] Als alle culturele signalen van een gemeenschap ontbreken verandert daardoor de aard van het zelfgesprek. Ik ben alleen met mezelf en niet te midden van anderen. Maar ik ben niet uitsluitend alleen met mezelf, ik ben ook tegenwoordig in een omgeving die niets met menselijke cultuur te maken heeft en desondanks bestaat, groeit, sterft en weer opkomt.

Romantici zien in de ontmoeting van mens en natuur een vreugdevolle samensmelting van de menselijke ziel met de geest van de natuur. Ook kan het treffen met een natuurverschijnsel leiden tot een sublieme ervaring: het overweldigend besef van een grote aanwezigheid buiten ons dat stil maakt. De Franse reisauteur Sylvain Tesson weet tijdens een eenzaam verblijf van zes maanden in de Siberische wouden de tijd ‘te stillen’ en zich te bevrijden van elke prestatie- of productiedwang: in plaats van zijn eigen leven komt het ritme van de natuur centraal te staan.

Wildernis is de ontkenning van alles wat cultuur is, daarom trekt zij onweerstaanbaar in tijden dat de menselijke beschaving voor sommigen verstikkend wordt.

Later meer over dit inspirerende boek.

In stilte: Een filosofie van de afzondering, Jan-Hendrik Bakker, Atlas Contact, 2015: via bol.com.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s